3. ความหมายของหน้าตา

    ร่างกายของมนุษย์ไม่เป็นเพียงแต่เครื่องจักร ตามที่ได้นำเสนอไปแล้วข้างต้น ร่างกายของ

มนุษย์ผู้มีชีวิตเป็นสิ่งที่มีความหมายเสมอ นายแพทย์อาจจะมองร่างกายในแง่ของชีววิทยา มองโครงสร้างของร่างกายในด้านวิทยาศาสตร์ แต่ถ้ามองร่างกายเพียงสองลักษณะนี้ ก็จะมองข้ามความเป็นจริงของความหมายที่แท้ของร่างกาย มนุษย์แต่ละคนมีหน้าตาและหน้าตานั้นเป็นเอกลักษณ์ของแต่ละคน และเรารู้จักคนอื่นๆ ที่หน้าตาของเขา ดังที่เอมมานูเอล เลวนาส (Emmanuel Levinas) ได้ศึกษาวิเคราห์ความหมายและบทบาทของหน้าตา หน้าตาของแต่ละคนไม่ได้เป็นเพียงแค่การแสดงถึงความรู้สึกหรืออารมณ์เท่านั้น ถึงแม้ว่าสิ่งนี้เป็นบทบาทอันสำคัญของหน้าตา แต่การพบหน้าของคนอื่นยังมีความหมายอีกแบบหนึ่งเมื่อจะพบหน้าของผู้อื่น เราพบความปรารถนาของผู้อื่นแบบที่เป็นการเชิญให้เรามองกลับหรือเริ่มความสัมพันธ์ หน้าตาของผู้อื่นที่มองหน้าของฉันเป็นเหมือนกับคำถามที่รอคำตอบและคำพูดคำแรกของสองคนที่มาพบกันก็คือถามและคำตอบนี้คงจะถามว่า “สบายดีไหม” หรือ “กินข้าวหรือยัง” และถ้าหากว่าอีกฝ่ายหนึ่งไม่ยอมตอบเป็นการแสดงว่าไม่ยอมรับที่จะสร้างความสัมพันธ์กับอีกฝ่ายหนึ่ง Levinas บอกว่าหน้าตาของผู้อื่นเป็นการเรียกร้องความสนใจ เป็นการรอให้มีคำตอบ และในที่นั้นเอง นักปรัชญาบุคคลนิยมชอบเล่นคำภาษาอังกฤษ โดยเสนอว่า ถ้าหากว่าหน้าตาของผู้อื่นเป็นเหมือนคำถาม ฉันจะต้องให้คำตอบหรือ “Response” และการให้คำตอบ (Response) นั้น เป็นการแสดงความสนใจหรือความพร้อมที่จะเอาใจใส่ชีวิตของคนนั้นซึ่งก็เท่ากับแสดงว่าฉันจะมีส่วนรับผิดชอบในชีวิตของเขาซึ่งภาษาอังกฤษใช้คำว่า “Responsibility” การให้คำตอบต่อผู้อื่นคือ การมีความรับผิดชอบต่อชีวิตของเขา “Responsibility” หมายถึงการให้ “Response” (คำตอบ) ดังนั้น หน้าตาของผู้อื่นซึ่งเป็นส่วนสำคัญที่สุดของร่างกายของเขา จึงเป็นการเรียกร้องให้เรารับผิดชอบชีวิตของเขาด้วย การคิดแบบนี้ช่วยให้ Levinas อธิบายความหมายของความรัก เขาเองไม่ชอบใช้คำว่า “ความรัก” เพราะคนส่วนใหญ่ยังเข้าใจในแบบที่แคบ สำหรับเขานั้น ความรักคือ ความสัมพันธ์ของคนสองคนที่อยู่หน้าต่อหน้า ซึ่งเป็นความสัมพันธ์ที่ลึกกว่าความรู้สึกยินดีหรือพอใจต่อกันและกัน เท่าที่ฉันสามารถมองหน้าตาของผู้อื่น ฉันจะรักเขาในการให้คำตอบคือเท่าที่จะพร้อมที่จะรับผิดชอบชีวิตของเขา ความรัก คือ ความพร้อมที่จะมีส่วนในชีวิตในโชคชะตาของเขา จึงกล่าวได้ว่าอาศัยร่างกายทำให้มนุษย์แต่ละคนเข้ามามีส่วนในชีวิตของผู้อื่นหรือจำเป็นต้องสัมพันธ์และมีความรู้สึกว่าเป็นหนึ่งเดียวกับผู้อื่น ทั้งนี้ Levinas ได้อธิบายความหมายของความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลและอธิบายเพิ่มเติมว่า นอกจากความรู้สึกว่าฉันเป็นหนึ่งเดียวกับมนุษย์คนอื่นๆ แล้ว ฉันก็ยังต้องมีความรับผิดชอบต่อชีวิตของเขาเท่าที่ฉันยอมรับหน้าตาของเขาด้วย

            เราจะพอสรุปได้ว่าการที่มนุษย์เป็นร่างกาย ไม่ได้เป็นเพียงแต่จุดเริ่มหรือพื้นฐานของความสัมพันธ์ของบุคคลในสังคมที่มองเห็นหน้าตากันเท่านั้น แต่ทุกครั้งที่เราอยู่ต่อหน้าเพื่อนมนุษย์ เราแต่ละคนได้รับการเรียกร้องให้มีส่วนรับผิดชอบในชีวิตของเพื่อนมนุษย์ผู้นั้นด้วย

2. อาศัยร่างกายทำให้มนุษย์สามารถดำเนินชีวิตอยู่ในโลก

               เมื่อเรารับว่าร่างกายเป็นส่วนประกอบที่จำเป็นสำหรับอัตถิภาวะของมนุษย์แล้ว เราต้องพิจารณาว่าการเป็นร่างกายนี้มีความหมายอย่างไร โดยใช้การวิเคราะห์ตามวิธีการทางปรากฏการณ์ (Phenomenology) และการวิเคราะห์ของแมร์ล ปองตี (Maurice Ponty) ที่เสนอความคิดว่ามนุษย์เป็นส่วนหนึ่งของโลกจักรวาล มนุษย์ดำเนินชีวิตและพัฒนาตัวเองท่ามกลางสิ่งของของโลก

ประการแรก ร่างกายมีความสัมพันธ์กับโลก เนื่องจากในอัตถิภาวะของมนุษย์ ร่างกายเป็นบ่อเกิดอันเดียวของความรู้ทุกสิ่งที่เรารู้ต้องผ่านทางอวัยวะหรือประสาทสัมผัสของเราและร่างกายเข้ามาเป็นตัวกำหนดรูปภาพหรือทัศนคติที่เรามีต่อโลกต่อสิ่งแวดล้อม ถ้าจะดูคนสองคนที่อยู่ริมแม่น้ำเจ้าพระยา คนหนึ่งอยู่ฝั่งกรุงเทพฯ อีกคนหนึ่งอยู่ฝั่งธนบุรี ทัศนียภาพของแม่น้ำและเมืองที่สองคนนั้นเห็นก็แตกต่างกันเพราะสถานที่ที่เขาอยู่ สถานที่นั้นคือที่อยู่ของร่างกายเป็นตัวกำหนดความรู้ ประสบการณ์นี้ทำให้เกิดความสำนึกว่าตัวฉันโดยอาศัยร่างกายเป็นส่วนหนึ่งของโลกวัตถุ แต่ในเวลาเดียวร่างกายนั้นไม่เป็นสิ่งหนึ่งที่ฉันรู้ แต่เป็นวิถีทางที่ทำให้ฉันรู้สิ่งอื่นๆ ตัวอย่างเช่น ตาของเรา เรามองตาของตัวเองไม่ได้แต่อาศัยตาของเรา เราสามารถมองสิ่งต่างๆ รอบข้างเรา ร่างกายของเราโดยเฉพาะอาศัยประสาทสัมผัสเป็นทั้งจุดเริ่มและศูนย์กลางของความรู้ เป็นหนทางที่ทำให้ติดต่อสัมพันธ์กับสิ่งอื่นได้ ในเรื่องนี้ Gabriel Marcel เสนอความคิดว่า “ร่างกายเป็นสื่อระหว่างฉันกับโลก ฉันไม่ติดต่อสัมพันธ์กับร่างกายแต่อาศัยร่างกาย ฉันติดต่อกับโลกรอบข้าง และร่างกายนั้นคือตัวฉันเอง” และ Ponty อธิบายเช่นเดียวกันว่า “สำหรับผู้มีชีวิต ร่างกายเป็นวิถีเพื่อเข้าสู่โลกรอบข้างและกระทำบางสิ่งบางอย่างเพื่อโลกรอบข้างนั้น” (1962: 97) คำพูดทั้งสองนี้แสดงว่าตัวบุคคลไม่ใช่การผสมระหว่างสองสิ่งที่แตกต่างกัน คือจิตสำนึกและร่างกาย สิ่งที่เราจะเรียกว่า “Incarnation” หรือการเป็นเนื้อหนังนั้น หมายถึง อัตถิภาวะในโลกหรือการดำเนินชีวิตในสถานที่หนึ่ง อาศัยความสัมพันธ์กับสิ่งของของโลกหรืออาศัยการใช้สิ่งต่าง ๆ ที่อยู่รอบข้าง ทั้งในการรับรู้และการทำกิจกรรม

ประการที่สอง ร่างกายเป็นหนทางสำหรับการติดต่อสัมพันธ์กับคนอื่น ความสัมพันธ์ที่เรามีต่อผู้อื่นเริ่มจากร่างกายเสมอ ต้องอาศัยเครื่องหมาย คำพูด หน้าตา ฯลฯ เราสามารถที่จะรู้จักคนอื่นเพราะว่าเราแสดงออกถึงความคิดและความตั้งใจของเราโดยผ่านทางร่างกาย และร่างกายของคนอื่นกลับเป็นกาแสดงความคิดความตั้งใจของเขาเองเช่นเดียวกัน วิธีการแสดงออกนี้อาจจะแตกต่างกันตามวัฒนาธรรมของแต่ละชาติ เช่น เพื่อจะแสดงความเคารพและการทักทาย ชาวยุโรปตะวันตกจะจับมือกัน แต่ชาวไทยจะยกมือไหว้ การกระทำทั้งสองอย่างเป็นการแสดงความตั้งใจอย่างเดียวกันและเป็นเครื่องหมายหรือสัญลักษณ์ที่ผู้อื่นจะเข้าใจและรับรู้ได้ทันที สิ่งนี้แสดงว่ามนุษย์สามารถที่จะติดต่อสัมพันธ์และรู้จักกันและกันได้โดยผ่านทางร่างกายและความหมายที่แสดงออกทางร่างกาย

ประการที่สาม ร่างกายทำให้แต่ละบุคคลดำเนินชีวิตในกาลเวลา เพราะว่าร่างกายมนุษย์แต่ละคนต้องเกิด เจริญเติบโตและตาย คือ มนุษย์แต่ละคนมีประวัติของตนเอง หรือจะพูดอีกอย่างหนึ่ง คือ มนุษย์แต่ละคนเข้าในกระแสของประวัติศาสตร์แต่ละคนเกิดมาในครอบครัว ในหมู่บ้านหนึ่ง ในประเทศๆ หนึ่ง แต่ละคนมีพ่อ แม่ ปู่ ย่า ตา ยาย บรรพบุรุษ อดีตที่ผ่านไปมีส่วนเกี่ยวข้องกับชีวิตของแต่ละคน ถ้าร่างกายทำให้มนุษย์เป็นส่วนหนึ่งของโลก ก็ยังทำให้มนุษย์เป็นส่วนหนึ่งของสังคม เป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์ ทั้งเหตุการณ์ในอดีตและวัฒนธรรมเข้ามามีอิทธิพลในชีวิตแต่ละคน คนที่เกิดมาแล้วจะตัดตัวเองจากประวัติศาสตร์นั้นไม่ได้ จะต้องมีส่วนเป็นหนึ่งเดียวกับกระแสของประวัติศาสตร์ นี่คือผลอีกอย่างหนึ่งของการเป็นเนื้อหนังของมนุษย์ แต่ละคนเกิดมาพร้อมกับร่างกายและเจริญชีวิตในที่ใดที่หนึ่งและได้รับอิทธิพลของที่นั้น ผู้ที่เกิดมาในเมืองไทย พูดภาษาไทย ดำเนินชีวิตตามแบบของคนไทยและมีส่วนร่วมอยู่ในกระแสประวัติศาสตร์ของชาติไทยด้วย

1. ร่างกายไม่เป็นอุปกรณ์ แต่เป็นตัวฉันเอง

   เมื่อเราพูดถึงร่างกายคงจะเป็นเรื่องธรรดาที่จะถือว่าร่างกายเป็นเหมือนอุปกรณ์ที่เราใช้ทำกิจกรรมต่างๆ อวัยวะเป็นเหมือนเครื่องมือที่เราใช้ในแบบเดียวกับที่เราใช้อุปกรณ์ต่างๆ ตัวอย่างเช่น เพื่อจะเดินทาง เราจะใช้ขาเดินหรือจะใช้รถยนต์ก็ได้ อวัยวะของร่างกายก็เป็นอุปกรณ์ที่เราใช้สำหรับการกระทำ และบางครั้งเราอาจจะเพิ่มอุปกรณ์อื่นๆ เพื่อจะเพิ่มประสิทธิภาพของการกระทำนั้น ๆ ที่เราใช้คำว่า “เครื่องมือ” เราจะเข้าใจในแง่หนึ่งได้ว่า เป็นเรื่องที่เราจะเอามาเพิ่มกับมือแต่ในอีกแง่หนึ่ง เป็นคำที่ทำให้เราสังเกตว่า “เครื่องไม่ใช่มือ” และเราจะเห็นว่ามีความแตกต่างระหว่างสิ่งที่เป็นอุปกรณ์เช่นเดียวกัน แต่อุปกรณ์สองชนิดนี้แตกต่างกันมากทีเดียว ความแตกต่างนั้นอยู่ที่ไหน

ประการแรกคืออุปกรณ์ต่างๆ ที่เราใช้นั้นเป็นสิ่งที่เราจะทิ้งได้หลังจากที่เราใช้แล้ว หรือเราสามารถเปลี่ยนมันได้หลังจากที่ใช้เสร็จแล้ว จะทิ้งรถที่โรงรถก็ได้ หรือถ้ารถเสียจะเอาไปขายก็ได้หรือซื้ออีกคันหนึ่งที่ดีกว่าก็ได้ แต่ไม่เป็นเช่นนั้นสำหรับอวัยวะของร่างกาย แน่นอนที่สุดเป็นสิ่งที่จะทำไม่ได้กับอวัยวะของร่างกาย เมื่อเราไม่ต้องการเดินต่อ คงจะไม่มีใครตัดขาของตัวเองทิ้งเป็นแน่

อีกประการหนึ่งที่สำคัญกว่าก็คือ ร่างกายไม่ใช่อุปกรณ์ที่ฉันจะใช้ เพราะถือว่าร่างกายนั้นเป็นตัวฉันเอง เราจะพูดถึง “ร่างกายของฉัน” ก็ได้แต่มีความหมายที่แตกต่างจากคำพูดว่า “รถของฉันเป็นของฉัน” ร่างกายนั้นไม่ใช่เครื่องมือที่ฉันใช้เท่านั้น แต่เป็นตัวฉันเอง อย่างแท้จริงมากกว่าที่จะเป็นเครื่องมือของฉัน ประสบการณ์และการสนทนาในชีวิตประจำวันยืนยันถึงข้อนี้ด้วย ถ้าหากว่าผมเห็นเพื่อนคนหนึ่งเดินตามถนนผมจะไม่บอกว่า “นี่เป็นร่างกายของเพื่อน” แต่คงจะบอกว่า “นี่เป็นเพื่อนผม” ถ้าหากเราจะถือว่าร่างกายเป็นเพียงแต่อุปกรณ์หรือเครื่องมือ เราต้องถามว่าเครื่องมือของใครถ้าจะตอบว่า “เป็นเครื่องมือของฉัน” น่าจะสงสัยต่อไปว่าตัวฉันนั้นคืออะไร สรุปแล้วเราไม่สามารถที่จะแยกร่างกายคือออกจากตัวบุคคลได้ อย่างไรก็ตาม เมื่อเราบอกว่าร่างกายคือคือตัวฉันเองนั้น เราต้องบอกเพิ่มด้วยว่าร่างกายของฉันและตัวฉันก็ไม่เหมือนกัน เพราะแต่ละคนมีความสำนึกว่าตัวเองเป็นอะไรที่มากกว่าร่างกายเท่านั้น เมื่อจะพูดถึงร่างกายเราจะบอกไม่ได้ว่าร่างกายเพียงอย่างเดียวคือ ตัวฉัน เพราะว่าตัวฉันมีความหมายกว้างกว่าร่างกาย เราบอกไม่ได้ว่าร่างกายไม่ใช่ตัวฉันเพราะว่าจะแยกร่างกายออกจากตัวฉันไม่ได้ ดังนั้นเราจะพูดอย่างไง

นักปรัชญาตะวันตกหลายท่านในสมัยปัจจุบันบอกว่าเราไม่ควรจะพูดว่า “ฉันมีร่างกาย” แต่ควรพูดว่า “ฉันเป็นร่างกาย” คือถ้าหากว่าเรานึกว่าเรามีร่างกายเหมือนที่เรามีเสื้อผ้า หรือมีเงินในกระเป๋าจะเป็นคำพูดที่ไม่ตรงกับความเป็นจริง แต่เราเป็นร่างกายด้วยความหมายว่าร่างกายนั้นไม่ใช่สิ่งอื่นที่มาจากภายนอกและเพิ่มเติมให้กับตัวฉัน แต่เป็นส่วนประกอบที่จะแยกจากตัวฉันไม่ได้ เมื่อนึกถึงความคิดแบบนี้ กาเบรียล มาร์แซล(Gabriel Marcel) ใช้คำว่า “Incarnation” ซึ่งเป็นคำแปลเป็นภาษาไทยได้ยาก ถ้าใช้คำว่า “อวตาร” คงจะมีความหมายที่ไม่ค่อยตรงกับความคิดของกาเบรียล มาร์แซล ซึ่งท่านได้อธิบายความหมายของคำว่า Incarnation ว่า “การเป็นเนื้อหนัง คือความสำนึกว่าตัวเป็นร่างกาย คือ เป็นร่างกายนี้โดยที่จะรู้ว่าตัวฉันเป็นร่างกายแต่อย่างเดียวไม่ได้และในเวลาเดียวกัน จะแยกตัวฉันจากร่างกายนี้ก็ไม่ได้เช่นกัน” เมื่อวิเคราะห์คำอธิบาย ของมาร์แซลต่อไป เราจะเข้าใจว่า “Incarnation” นั้น คือวิธีการเป็นอยู่หรืออัตถิภาวะของมนุษย์ในรูปแบบที่แสดงว่าร่างกายเป็นส่วนประกอบของอัตถิภาวะจนถึงกับว่ามนุษย์จะดำรงอยู่ไม่ได้หากไม่มีร่างกาย แต่ในเวลาเดียวกันเป็นการรู้ตัวหรือความสำนึกว่าตัวฉันที่มีชีวิตอยู่นั้นกว้างกว่าร่างกาย ฉันมีส่วนประกอบอีกอย่างหนึ่งที่ไม่ใช่ร่างกาย นี่เป็นสิ่งที่กาเบรียล มาร์แซล ต้องการอธิบายเพื่อยืนยันว่าตัวฉัน (มนุษย์)ไม่ได้สัมพันธ์กับร่างกายตามรูปแบบที่จะสัมพันธ์กับอุปกรณ์อื่นฉันอาจจะใช้รถ ค้อนหรือเสื้อ แต่เวลาไม่มีรถ ไม่มีค้อนหรือไม่มีเสื้อ ฉันยังอยู่ได้ เพราะอุปกรณ์เหล่านี้เป็นสิ่งอื่นที่ฉันเอามาใช้เป็นเครื่องมือ สิ่งต่าง ๆ นี้แยกออกจากตัวฉันได้ ส่วนร่างกายไม่ใช่สิ่งอื่นที่จะตัดออกได้ จึงใช้คำว่า “Incarnation” แทนเพื่อจะแสดงว่าร่างกายไม่เป็นเครื่องมือที่จะใส่เพิ่มเติมเหมือน แต่การมีหรือการเป็นร่างกายนี้ คืออัตถิภาวะชนิดหนึ่ง ซึ่งหมายความว่าเนื้อหนังและอวัยวะของเรามีส่วนเสมอในทุกสิ่งทุกอย่างที่เราทำ ทั้งกิจกรรมภายนอกและในความคิดด้วย